تبلیغات
زبان لکی و فرهنگ مردمان آن - نگاهی به اختلاف لهجه‌ها در زبان لکی
زبان لکی و فرهنگ مردمان آن
السلام علی المهدی الذی وعد الله به الامم عن یجمع به الکلم
صفحه نخست         تماس با مدیر         پست الکترونیک        RSS         ATOM

منبع : دو هفته نامه بیان لر ؛ تاریخ چاپ:  26/1/ 1392 . شماره : 45


 

مقدمه

هرگاه در یک اجتماع گروهی از افراد از یک نظام ارتباطی استفاده کنند، که برای سایر افراد امکان مفاهمه و تعامل وجود نداشته باشد، زبان‌شناسان می‌گویند، در این اجتماع دو زبان متفاوت به کار می‌رود. به این ترتیب کردی، لری، لکی، ترکی، مازندرانی و گونه‌هایی از این دست، زبان می‌باشند، نه لهجه. معمولاً تفاوت این زبان‌ها در همه سطوح زبانی یعنی سطوح واژگانی و دستوری و آوایی است و آن قدر تفاوت زیاد است که امکان درک متقابل را ناممکن می‌سازد. اما اگر تفاوت تنها از نظر ساختار آوایی زبان باشد، بنابراین اینها لهجه‌ای از زبان دیگری می‌باشند. مثلاً نمی‌توان کُردی را لهجه‌ای از زبان فارسی خواند، چرا که زبان کردی دارای ساختار متفاوتی از نظر واژگان ، دستوری و آوایی نسبت به فارسی است. بنابراین اشتباه است که کردی را لهجه‌ای از زبان فارسی خواند. البته ناگفته نماند که شاید گویشوران دو زبان به سبب همزیستی با هم به درک مقابل زبان همدیگر رسیده باشند، اما بایستی گفت که این دلیل آن نمی‌شود که این زبان را گویشی از زبان دیگر دانست. مثلاً گویشوران لری و لکی در کوهدشت و خرم‌آباد لرستان توان درک سخن همدیگر را دارند، چرا که مردمان هر دو زبان با هم و در کنار هم زندگی می‌کنند. اما مثلاً گویشوران زبان لری الیگودرز توان درک زبان لکی در کوهدشت را ندارند، چرا که گویشوران هر دو زبان با هم و در کنار هم نیستند. و یا اینکه گویشوران لکی و کلهری در شهرستان کرمانشاه توانایی درک زبان همدیگر را دارند، اما گویشوران لکی و کردی بوکان توان درک زبان همدیگر را ندارند. 

به هر حال زبان لکی که در این مقاله به اختلاف لهجه‌های آن می‌پردازیم، به گفته‌ی بسیاری از زبانشناسان یک زبان محسوب شده که دارای گویشها و لهجه‌های فراوانی است. البته شناخت گویشها و لهجه‌های زبان لکی نیاز به یک مجال و یک پژوهش دقیق و تجزیه و تحلیل‌های فراوانی دارد که شاید کتابها و مقالات بایستی در این باره نوشت و نمی‌توان با یک مقاله به همه‌ی آنها پرداخت. اما در کل می‌توان لهجه‌های زبان لکی را در 5 دسته‌ی زیر قرار داد:

1)      مجموعه لهجه‌های لکی در استان لرستان به مانند: لهجه‌های کوهدشتی، لهجه‌های خرم‌آبادی، لهجه‌های نورآبادی، لهجه‌های الشتری و ... .

2)      مجموعه لهجه‌های لکی در استان ایلام به مانند: لهجه‌های آبدانانی، لهجه‌های دره‌شهری و ... .

3)      مجموعه لهجه‌های لکی در استان کرمانشاه به مانند: لهجه‌های کرمانشاهی، لهجه‌های هرسینی، لهجه‌های کنگاوری، لهجه‌های صحنه‌ای و ... .

4)      مجموعه لهجه‌های لکی در استان همدان به مانند: لهجه‌های تویسرکانی، لهجه‌های ملایری و ... .

5)      مجموعه لهجه‌های لکی خارج از چهار استان  ذکر شده به مانند: لهجه‌ی چهارداولی در استان آذربایجان غربی، لهجه‌های لکی موجود در شمال ایران، لهجه‌های موجود در استان‌های تهران، قم، فارس، قزوین ، لهجه‌های لکی در کشور عراق و ... .

در این مقاله به اختلاف لهجه‌های لکی در سه استان لرستان، ایلام و کرمانشاه می‌پردازیم. لهجه‌های مورد پردازش در این مقاله به این قرار می‌باشند: کولیوندی، ایوتوندی، شاهیوندی، گراوندی، هرسینی، کاکاوندی، بیرانوندی، حسنوندی، هوزمانوندی ، کوتوله‌ای، آزاوختی، سوری‌لکی، کورونی، نورعلی ، ترکاشونی و ... .

البته برای پرداختن به این امر به صورت کامل، نیاز به صرف هزینه و وقت است و در این مقاله مجال پرداختن به همه‌ی آنها نیست. بنابراین تاجایی که توان بوده، به این امر پرداخته شده است.

اختلاف لهجه‌ها

  1. در لهجه بیرانوندی و بعضی از لهجه‌های کوهدشت مصوت «a» اگر بعد از صامت‌های «k، b، č» بیاید و بعد از آن هیچ حرفی قرار نگیرد و یا  اگر هم بیاید از حروف لبی نباشد(b، p، f، w) مصوت تبدیل به مصوت «i» می شود. (البته استثنا هم وجود دارد و در بعضی از واژه‌ها این امر صورت گرفته است. به قولی این امر سماعی است، و قیاسی نیست.) ؛ مانند: kinï(چشمه = خرم آبادی) = kanï(چشمه = کوهدشتی) ؛  bir(بخور= خرم آبادی) = bar(بخور = کوهدشتی)
  2. در لهجه کولیوندی الشتری و کوتوله و سوری لکی کوهدشت مصوت «a» اگر بعد از صامت های «k، b» بیاید و بعد از آن هیچ حرفی قرار نگیرد و یا  اگر هم بیاید از حروف لبی نباشد(b، p، f، w) مصوت تبدیل به مصوت «ia» می شود. (البته استثنا هم وجود دارد و در بعضی از واژه ها) مانند: kianï(چشمه = الشتری) = kanï(چشمه = کوهدشتی) ؛  biar(بخور= الشتری) = bar(بخور = کوهدشتی)؛
  3. در لهجه هوزمانوندی و شاهیوندی و کوشنی صامت «q» را در بعضی از واژگان «k» ادا می کنند. مانند: qan: kan(قند)؛  kwəron= qwəron (قرآن)؛
  4. در بعضی لهجه‌ها صامت عربی «gh» را در بعضی از واژه ها «x» و در بعضی «xh» ادا می کنند. مانند: gham = xam(کوهدشتی) = xham(الشتری، خرم آبادی)
  5. در بعضی لهجه‌ها صامت «š» را در بعضی از واژه‌ها مصوتی نزدیک به «s» ادا می‌کنند. مانند: šum­ï  = sumï(هندوانه):(چند لهجه از کوهدشت)
  6. در بعضی لهجه‌ها مصوت مرکب «wa» را در بعضی از واژه‌ها «öa» ادا می‌کنند. مانند: hwar(کوهدشتی) = höar(الشتری) = خورشید
  7. در لهجه‌های خرم‌آبادی و الشتری مصوت «a» در فعل «hatən» به «â» تبدیل می‌شود. و در کوهدشتی به همان صورت «a» ادا می شود. مانند: hatəm(کوهدشتی) = hâtəm(خرم‌آبادی و الشتری)
  8. در لهجه‌های هرسینی، خرم‌آبادی و الشتری مصوت «o» در واژه «bon» به «â» تبدیل می شود. و در کوهدشتی به هردو صورت «o، â» ادا می شود.
  9. در بعضی لهجه‌ها مصوت «ö» را در بعضی از واژه ها «ü» ادا می کنند. مانند: ɫöt= tɫü= برهنه
  10. در بعضی لهجه‌ها مصوت «ö» را در بعضی از واژه ها «o» ادا می کنند. مانند: pöĺ = poĺ = پُل
  11. در بعضی لهجه‌ها صامت «ĺ» را در بعضی از واژه ها «ɫ» ادا می کنند. مانند: pöĺ = pöɫ = پُل
  12. در بعضی لهجه‌ها مصوت «ö» را در بعضی از واژه ها «ə» ادا می کنند. مانند: pöĺ = pəĺ = پُل
  13. در بعضی لهجه‌ها مصوت «e» را در بعضی از واژه ها «» ادا می کنند. مانند: betia binəm(به من آن را بده = در لهجه گراوندی) = beïtia binəm(ایتیوندی)
  14. در بعضی لهجه ها صامت «ŋ» را در بعضی از واژه ها «n» ادا می کنند. مانند: daŋ = dan = صدا، آواز غمگین.
  15. در بعضی لهجه‌ها اگر مصوت «:a« در بین دوصامت لبی قرار بگیرد، این مصوت به صورت «e» شنیده می‌شود. مانند: ba:man (لهجه‌‌ ایوتوندی) : beman (لهجه گراوندی)
  16. در لهجه کوشنی اگر مصوت «a:» در بین دو صامت لبی قرار بگیرد، این مصوت به صورت «i» شنیده می‌شود. به مانند: ba:man (لهجه‌ی ایوتوندی) : biman (لهجه کوشنی)
  17. در بعضی از لهجه‌های زردلانی صامت «k» به صورت «x» تلفظ می‌شود. مانند: kətâw : xətâw (کتاب)
  18. در بعضی از لهجه‌ها مصوت مرکب «âo» به صورت مصوت ساده‌ی «â» تلفظ می‌شود. مانند: mïâonar yak : mïânarya (به همدیگر می‌زدند.)
  19. در بعضی لهجه‌ها مصوت مرکب «ao» به صورت «a» یا «o» تلفظ می‌شود. به مانند: řâsaon : řâson : řâsan (راستش را)
  20. در لهجه‌های هرسینی صامت «h» در بعضی کلمات به صورت «x» تلفظ می‌شود. مانند: hwar : xwar
  21. در بعضی لهجه‌ها مصوت «u:» در بعضی کلمات به صورت «âw» تلفظ می‌شود. مانند: bu: : bâw (بیا)
  22. در بعضی لهجه‌ها مصوت «u:» در بعضی کلمات به صورت «âw» تلفظ می‌شود. مانند: bu: : bâw (بیا)
  23. در بعضی لهجه‌ها صامت «k» در بعضی کلمات به صورت «q» تلفظ می‌شود. مانند:                 kwərta : qw‌ərta (صدای از هم وا شدن)
  24. در بعضی لهجه‌ها صامت «z» در بعضی کلمات به صورت «d» تلفظ می‌شود. مانند:                   dəĺak : zəĺak (هل دادن)
  25. در گویش هرسینی صرف فعل در بعضی افعال با شناسه‌های زیر انجام می‌پذیرد:
    • əm : dïəm (دیدم)
    • ət : dïət (دیدی)
    • ï : (دید)
    • mən : dïmən (دیدیم)
    • tən : dïtən (دیدید)
    • ən : dïən (دیدند)

و در بعضی گویش‌های دیگر به صورت زیر:

    • : dïəm (دیدم)
    • ïn : dïn (دیدی)
    • ï - i : (دید)
    • mən : dïmən (دیدیم)
    • ton - non : dïton - dïnon (دیدید)
    • ən : dïən (دیدند)

و در بعضی دیگر :

    • - m : dïm (دیدم)
    • ïn : dïn (دیدی)
    • - : (دید)
    • mən : dïmən (دیدیم)
    • non : dïnon (دیدید)
    • on : dïon (دیدند)

و ... .

  1. در بعضی لهجه‌ها صامت «r» در بعضی کلمات به صورت «ĺ» تلفظ می‌شود. مانند: vïĺ : vïr (یاد)
  2. در بعضی لهجه‌ها صامت «f» در بعضی کلمات به صورت «v» تلفظ می‌شود. مانند: həvda : həfda (هفده)
  3. در بعضی لهجه‌ها صامت «ĺ» در بعضی کلمات به صورت «r» تلفظ می‌شود. مانند: kâwərï : kâwəĺï (کولی)
  4. در بعضی لهجه‌ها صامت «g» در بعضی کلمات به صورت «x» تلفظ می‌شود. مانند: xəři : gəřï (درنگی)
  5. در بعضی لهجه‌ها صامت «s» در بعضی کلمات به صورت «ť» تلفظ می‌شود. مانند: ťard: sard (سرد)
  6. در بعضی لهجه‌ها صامت «k» در بعضی کلمات به صورت «t» تلفظ می‌شود.
  7. در بعضی لهجه‌ها صامت «d» در بعضی کلمات به صورت «ť» تلفظ می‌شود. مانند: mať : mad (مدد، یاری)
  8. در بعضی لهجه‌ها صامت «r» در بعضی کلمات به صورت «ĺ» تلفظ می‌شود. مانند: vïĺ : vïr (یاد)
  9. در بعضی لهجه‌ها صامت لبی «p» در بعضی کلمات به صورت «m » تلفظ می‌شود. مانند: mu:x : pu:x (گرفته، کز کردن)
  10. در بعضی لهجه‌ها «» در آغاز بعضی کلمات را به صورت «â» تلفظ می‌شود. مانند: âzma : hâzma (غذا در معده جا گرفتن)
  11. در بعضی لهجه‌ها صامت «ĺ» در بعضی کلمات به صورت «y» تلفظ می‌شود. مانند: yařək : ɫařək(بز لاغر)
  12. در بعضی لهجه‌ها مصوت «i» در بعضی کلمات به صورت «e» تلفظ می‌شود. مانند: ke: : ki (کوتاهی)
  13. ضمایر فاعلی در زبان لکی در بعضی لهجه‌ها با هم فرق‌هایی دارند که به صورت زیر می‌توان آنها را ذکر کرد:

 

کوهدشتی

لکی بروجردی

بعضی لهجه‌های لکی کرمانشاهی

اول شخص مفرد

mə- ma

mən

دوم شخص مفرد

tö- twə

twə

to

سوم شخص مفرد

âö

âö

âw - âö

اول شخص جمع

'ïma

hïma

'ïmə

دوم شخص جمع

hwəma

hwəma

homa

سوم شخص جمع

âöən

âöən

âwân - âwən

  1. در بعضی لهجه‌ها مصوت «âö» در بعضی کلمات به صورت «ö» تلفظ می‌شود. مانند: nöřəm: : nâöřəm (نبُرم)
  2. در بعضی از لهجه‌ها به مانند لهجه‌های کولیوندی الشتری، شاهیوندی کوهدشتی و ... اگر بعد از مصوت «a» صامت «ل» قرار بگیرد آن را به صورت «ĺ» تلفظ می‌کنند. مثلاً واژه‌ی قسم «vaɫɫâ» (به خدا قسم) آن را به صورت «vaĺĺâ» تلفظ می‌کنند.

نتیجه

البته پرداختن دقیق به تمام لهجه‌های زبان لکی خود نیاز به نوشتن مقاله‌ها و کتاب‌ها دارد و این مقاله تنها اشاره‌ای به آنها بوده است. شاید بتوان گفت که هر لهجه‌ی زبان لکی خود نیاز به پرداختنی دارد. برخی از لهجه‌های زبان لکی خود در حد یک گویش می‌توانند معرفی شوند، مثلاً لهجه‌های بیرانوندی، ترکاشوندی، ایوتوندی و ... توانایی آن را دارند که به عنوان گویش معرفی شوند و دیده شده است که درباره‌ی بعضی از آنها مقالات و پایان‌نامه‌هایی پرداخته شده است و آنها را به عنوان گویش معرفی نموده‌اند.





نوع مطلب :
برچسب ها :
لینک های مرتبط :
پنجشنبه 14 آذر 1392 :: نویسنده : علی ایتیوندی
دوشنبه 16 مرداد 1396 08:47 ب.ظ
Hello, all is going well here and ofcourse every one is sharing data, that's in fact fine, keep up writing.
جمعه 13 مرداد 1396 04:07 ب.ظ
This info is worth everyone's attention. When can I find out
more?
شنبه 7 مرداد 1396 09:12 ق.ظ
What's up, I check your blogs on a regular basis. Your writing style is witty, keep doing what
you're doing!
دوشنبه 25 اردیبهشت 1396 04:18 ق.ظ
This is very attention-grabbing, You are a very professional blogger.

I've joined your feed and look forward to seeking more of your wonderful post.
Also, I have shared your web site in my social networks
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر


درباره وبلاگ


مدیر وبلاگ : علی ایتیوندی
نویسندگان
نظرسنجی
نظر خود را در باره تارنما بگویید:








جستجو

آمار وبلاگ
کل بازدید :
بازدید امروز :
بازدید دیروز :
بازدید این ماه :
بازدید ماه قبل :
تعداد نویسندگان :
تعداد کل پست ها :
آخرین بازدید :
آخرین بروز رسانی :